เตรียมตัวรับมือคีโม: อาการข้างเคียงและการดูแลใจไม่ให้ท้อ

สรุปสั้น ๆ: การเตรียมตัวรับยาเคมีบำบัด (คีโม) อาศัยการดูแลร่างกายให้พร้อมด้วยการรับประทานอาหารปรุงสุกโปรตีนสูง พักผ่อนให้เพียงพอ ตรวจสุขภาพฟันล่วงหน้า และดื่มน้ำสะอาดปริมาณมาก ควบคู่ไปกับการปรับมุมมองต่อการรักษาว่าคีโมคือพันธมิตรที่เข้าไปช่วยกำจัดเซลล์มะเร็ง โดยอาการข้างเคียงส่วนใหญ่เป็นเรื่องชั่วคราวและมียาช่วยบรรเทาได้อย่างมีประสิทธิภาพ

เมื่อเอ่ยถึงคำว่า "คีโม" ภาพจำในอดีตมักทำให้ผู้ป่วยหลายคนกลัวจนแทบไม่อยากเริ่มการรักษา ทั้งภาพอาการคลื่นไส้อาเจียนอย่างหนัก ผมร่วงหมดศีรษะ หรือร่างกายทรุดโทรม แต่ในปัจจุบัน วิวัฒนาการทางการแพทย์ได้พัฒนายาป้องกันอาการคลื่นไส้และยาสนับสนุนที่มีประสิทธิภาพสูง ช่วยให้ผู้ป่วยจำนวนมากสามารถผ่านคอร์สเคมีบำบัดได้อย่างราบรื่น

ทำไมยาเคมีบำบัดจึงก่อให้เกิดผลข้างเคียงต่อร่างกาย?

ยาเคมีบำบัดออกฤทธิ์ยับยั้งการแบ่งตัวของเซลล์ที่โตเร็ว ซึ่งรวมถึงเซลล์มะเร็ง แต่ในขณะเดียวกัน เซลล์ปกติในร่างกายที่มีการแบ่งตัวเร็วตามธรรมชาติ เช่น เซลล์รากผม เยื่อบุช่องปาก ทางเดินอาหาร และเซลล์ไขกระดูก ก็จะได้รับผลกระทบชั่วคราวไปด้วย

เมื่อสิ้นสุดรอบของการให้ยา ร่างกายจะมีช่วงเวลาพักฟื้น (Rest period) เพื่อให้เซลล์ปกติซ่อมแซมตัวเองและสร้างเซลล์ใหม่ขึ้นมาทดแทน ก่อนที่จะเริ่มให้ยาในรอบถัดไป

ตารางแนวทางการรับมือผลข้างเคียงของเคมีบำบัดที่พบบ่อย

อาการข้างเคียง	สาเหตุและการแสดงออก	วิธีรับมือและดูแลตนเอง
คลื่นไส้ อาเจียน	การระคายเคืองกระเพาะและศูนย์สมอง	ทานยาแก้คลื่นไส้ตามแพทย์สั่งก่อนเริ่มมีอาการ, ทานอาหารมื้อเล็ก ๆ และจิบน้ำขิงอุ่น
เม็ดเลือดขาวต่ำ	ไขกระดูกถูกกดการทำงานชั่วคราว	ทานอาหารปรุงสุกใหม่ 100%, ล้างมือบ่อย ๆ, เลี่ยงที่แออัด และใส่หน้ากากอนามัย
เยื่อบุช่องปากอักเสบ	เซลล์เยื่อบุช่องปากบางลง	ใช้แปรงสีฟันขนนุ่มพิเศษ, บ้วนปากด้วยน้ำเกลือต้มสุก, งดน้ำยาบ้วนปากผสมแอลกอฮอล์
ผมร่วง	รากผมหยุดการแบ่งตัวชั่วคราว	ตัดผมสั้นล่วงหน้าเพื่อลดแรงดึงรั้ง, เตรียมหมวกไหมพรมหรือวิกผมที่ใส่สบาย
อ่อนเพลีย	เม็ดเลือดแดงลดลงและพลังงานถูกใช้ซ่อมแซม	นอนหลับพักผ่อนให้เพียงพอ, แบ่งเวลาเดินออกกำลังกายเบา ๆ วันละ 10–15 นาที

4 เคล็ดลับดูแลใจไม่ให้หมดพลังระหว่างคอร์สรักษา

1. ซอยเป้าหมายเป็นช่วงสั้น ๆ: อย่าเพิ่งมองไปถึง 6 เดือนข้างหน้า ให้โฟกัสแค่ "ผ่านเข็มนี้ไปให้ได้" และ "ผ่านสัปดาห์นี้ไปอย่างดี"
2. เปลี่ยนมุมมองต่อยาที่ไหลผ่านสายน้ำเกลือ: มองหยดยาทุกหยดว่าคือกองกำลังที่กำลังเข้าไปช่วยกวาดล้างเซลล์ที่ไม่ดี เพื่อคืนพื้นที่ให้ร่างกายแข็งแรง
3. จัดกิจกรรมเบี่ยงเบนความสนใจในวันให้ยา: พกหูฟังสำหรับฟังเพลงที่ชอบ พ็อดแคสต์ที่สร้างแรงบันดาลใจ หรือหนังสือเล่มโปรดไปนั่งอ่านระหว่างรับยา
4. ให้รางวัลตัวเองเมื่อจบรอบยา: วางแผนทำสิ่งเล็ก ๆ ที่มีความสุขหลังช่วงสัปดาห์พักฟื้น เช่น ทานขนมที่อยากทาน หรือนั่งชมสวนกับครอบครัว

สัญญาณอันตรายที่ต้องรีบไปโรงพยาบาลทันที

หากมีไข้ตั้งแต่ 38.0 องศาเซลเซียสขึ้นไป หนาวสั่น ท้องเสียรุนแรง หรือมีจุดเลือดออกตามผิวหนัง ให้รีบเดินทางไปห้องฉุกเฉินของโรงพยาบาลทันที อย่ารอจนถึงวันนัด เพราะอาจเป็นภาวะติดเชื้อในกระแสเลือดเนื่องจากเม็ดเลือดขาวต่ำ

คำถามที่พบบ่อย

ทุกคนที่ให้คีโมต้องผมร่วงจนหมดศีรษะเสมอไปหรือไม่?

ไม่เสมอไป การที่ผมจะร่วงหรือไม่ขึ้นอยู่กับชนิดและขนาดของยาเคมีบำบัด ยาบางกลุ่มไม่ทำให้ผมร่วงเลย หรืออาจทำให้ผมบางลงเพียงเล็กน้อย และเมื่อรักษาเสร็จสิ้น เส้นผมจะงอกใหม่กลับมาดกดำเช่นเดิม

ทานอาหารเสริมหรือสมุนไพรบำรุงควบคู่กับคีโมได้ไหม?

ควรหลีกเลี่ยงการรับประทานสมุนไพรและวิตามินขนาดสูงโดยไม่แจ้งแพทย์ เพราะสารต้านอนุมูลอิสระปริมาณมากหรือสารในสมุนไพรอาจไปทำปฏิกิริยาลดทอนประสิทธิภาพของยาคีโม หรือเพิ่มภาระการทำงานของตับและไต

หากอาเจียนจนทานอะไรไม่ได้เลย ควรทำอย่างไร?

ให้จิบน้ำเปล่า น้ำเกลือแร่ หรือน้ำซุปใสทีละน้อยโดยใช้ช้อนตัก หากไม่สามารถกลืนน้ำได้เกิน 12 ชั่วโมง หรือมีอาการหน้ามืด อ่อนเพลียรุนแรง ควรรีบไปพบแพทย์เพื่อรับน้ำเกลือและยาแก้คลื่นไส้ทางหลอดเลือดดำ

แหล่งอ้างอิง

• ศูนย์ความเป็นเลิศด้านโรคมะเร็ง โรงพยาบาลจุฬาลงกรณ์ สภากาชาดไทย — การเตรียมตัวและดูแลตนเองเมื่อได้รับยาเคมีบำบัด
• ฝ่ายการพยาบาล โรงพยาบาลศิริราช — คู่มือการพยาบาลและการดูแลผู้ป่วยได้รับยาเคมีบำบัด
• สถาบันมะเร็งแห่งชาติ กรมการแพทย์ — ข้อมูลเคมีบำบัดและผลข้างเคียง