4 ท่าพลิกตัวและพยุงผู้ป่วยติดเตียง ผู้ดูแลไม่ปวดหลัง
สรุปสั้น ๆ: 4 ท่าทางการพลิกตัวและพยุงผู้ป่วยติดเตียงที่ถูกต้อง ยึดหลักการยศาสตร์: ปรับระดับเตียงให้พอดีเอว กางขา ย่อเข่า ใช้แรงจากต้นขาแทนหลัง และใช้ผ้ายกตัว (Slide Sheet) แทนการออกแรงดึง ช่วยป้องกันหมอนรองกระดูกทับเส้นและลดแผลกดทับ
ผู้ดูแลผู้ป่วยติดเตียงมากกว่า 70% ต้องทนทุกข์ทรมานจากอาการปวดหลังเรื้อรัง กล้ามเนื้ออักเสบ หรือหมอนรองกระดูกทับเส้นประสาทจากการยกตัวผู้ป่วยผิดท่า การเรียนรู้เทคนิคการยศาสตร์ (Ergonomics) และกลศาสตร์ของร่างกาย (Body Mechanics) จะช่วยให้คุณดูแลคนที่รักได้อย่างมั่นคงโดยไม่ทำร้ายสุขภาพตนเอง
กฎเหล็กตามหลักการยศาสตร์ (Body Mechanics) ที่ผู้ดูแลต้องรู้
ก่อนเริ่มแตะตัวผู้ป่วย ให้จำกฎ 4 ข้อนี้เพื่อปกป้องกระดูกสันหลังของคุณ:
- ฐานมั่นคง: ยืนแยกเท้ากว้างเท่าช่วงหัวไหล่ ปลายเท้าข้างหนึ่งชี้ไปทางทิศทางที่จะเคลื่อนย้ายตัว
- ย่อเข่า ไม่ก้มหลัง: รักษาแนวกระดูกสันหลังให้ตรงเสมอ ออกแรงยกโดยใช้กล้ามเนื้อต้นขาและสะโพกซึ่งเป็นกล้ามเนื้อมัดใหญ่
- แนบชิดติดลำตัว: ยิ่งผู้ป่วยอยู่ห่างตัวมากเท่าไร คานงัดจะยิ่งเพิ่มภาระให้น้ำหนักกดลงบนกระดูกสันหลังส่วนเอวมากขึ้นเท่านั้น
- ปรับความสูงเตียง: หากเป็นเตียงพยาบาลปรับระดับได้ ให้ปรับเตียงให้อยู่ในระดับสะโพกหรือข้อศอกของผู้ดูแลขณะยืนตรง
4 ท่าทางที่ถูกต้องในการเคลื่อนย้ายและพลิกตัวผู้ป่วยติดเตียง
ฝึกฝน 4 ท่าทางมาตรฐานเพื่อความปลอดภัยของทั้งผู้ป่วยและผู้ดูแล:
- ท่าพลิกตะแคงตัว (Turning to Side): ยืนข้างเตียงฝั่งที่จะพลิกตัว ชันเข่าผู้ป่วยข้างที่อยู่ไกลออกไป วางแขนผู้ป่วยแนบอก มือข้างหนึ่งของผู้ดูแลจับที่หัวไหล่ อีกข้างจับที่สะโพก ย่อเข่าแล้วถ่ายน้ำหนักดึงตัวผู้ป่วยเข้ามาหาตัวอย่างนุ่มนวล
- ท่าขยับผู้ป่วยขึ้นหัวเตียงด้วยผ้ายกตัว (Slide Sheet): ปูผ้าขวางเตียงไว้ใต้สะโพกและแผ่นหลัง ให้ผู้ดูแลยืนคนละฝั่ง จับชายผ้าขวางให้มั่นคง นับ 1-2-3 ย่อเข่าแล้วออกแรงส่งน้ำหนักดึงผ้าเลื่อนขึ้นไปทางหัวเตียงพร้อมกัน
- ท่าพยุงลุกขึ้นนั่งข้างเตียง (Bed to Sitting): พลิกตัวผู้ป่วยตะแคงมาทางขอบเตียง เลื่อนขาทั้งสองข้างหย่อนลงข้างเตียง สอดแขนข้างหนึ่งช้อนใต้คอและหัวไหล่ มืออีกข้างประคองสะโพก ออกแรงดันตัวผู้ป่วยขึ้นพร้อมกับที่ขาทิ้งน้ำหนักลงตามแรงโน้มถ่วง
- ท่าย้ายตัวจากเตียงไปรถเข็น (Bed to Wheelchair): วางรถเข็นทำมุม 45 องศากับเตียงและล็อกล้อให้แน่น สวมเข็มขัดพยุงตัว (Transfer Belt) ให้ผู้ป่วย ก้าวเท้าเข้าไปขนาบเท้าผู้ป่วย ย่อเข่า กอดกระชับสะโพก พยุงยืนขึ้น หมุนตัว แล้วค่อย ๆ หย่อนตัวลงนั่งบนรถเข็น
ตารางเปรียบเทียบ: ข้อผิดพลาดที่ทำให้ปวดหลัง vs วิธีการที่ถูกต้อง
| ท่าทางที่ทำ | ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย (ทำลายหลัง) | ท่าทางที่ถูกต้อง (เซฟสุขภาพ) |
|---|---|---|
| การก้มหยิบหรือยก | ยืนขาตรง ก้มหลังลงไปดึงตัวผู้ป่วย | ย่อเข่า โน้มตัวจากสะโพก หลังเหยียดตรง |
| การพลิกตัว | ใช้แรงแขนกระชากแขนหรือขาผู้ป่วย | ชันเข่าผู้ป่วย ใช้แรงผลักจากสะโพกและไหล่ |
| การเลื่อนตัวขึ้น | ดึงตัวผู้ป่วยใต้รักแร้โดยตรง (เสี่ยงไหล่หลุด) | ใช้ผ้าขวางเตียง (Slide Sheet) ดึงเลื่อนตัว |
| การหมุนตัว | บิดเอวขณะแบกรับน้ำหนักผู้ป่วย | ขยับปลายเท้าหมุนตัวไปทั้งตัว ไม่บิดกระดูกสันหลัง |
ตารางเวลาการพลิกตัวป้องกันแผลกดทับ (Pressure Sore Prevention)
ผู้ป่วยติดเตียงต้องได้รับการพลิกตัวทุก 2 ชั่วโมงอย่างเคร่งครัด:
- 08.00 น. : นอนหงาย (ใช้หมอนหนุนใต้ข้อพับเข่าเล็กน้อย)
- 10.00 น. : ตะแคงขวา (ทำมุม 30 องศา สอดหมอนสามเหลี่ยมหนุนหลังและคั่นระหว่างหัวเข่า)
- 12.00 น. : นอนหงาย
- 14.00 น. : ตะแคงซ้าย (สอดหมอนหนุนหลังและรองตาตุ่ม)
- สลับรอบเช่นนี้ตลอดทั้งวันและคืนเพื่อป้องกันเนื้อเยื่อขาดเลือดไปเลี้ยง
คำถามที่พบบ่อย
หากต้องดูแลผู้ป่วยตัวโตคนเดียว ไม่มีคนช่วยยก ควรใช้อุปกรณ์ใดช่วย?
ควรลงทุนใช้ "ผ้ายกตัวลดแรงเสียดทาน" (Slide Sheet) ร่วมกับเตียงพยาบาลปรับไฟฟ้า หรือใช้ "เข็มขัดพยุงตัว" (Transfer Belt) และแผ่นเลื่อนย้ายตัว (Transfer Board) ซึ่งจะช่วยลดการออกแรงของผู้ดูแลลงได้กว่า 50%
ผู้ป่วยมีอาการเกร็งตัวมากเวลาจะพลิกตัว ควรทำอย่างไร?
อย่าดึงงัดต้านแรงเกร็ง ให้วางมือลูบเบา ๆ บริเวณข้อต่อที่เกร็ง พูดคุยด้วยน้ำเสียงอ่อนโยน รอให้กล้ามเนื้อคลายตัวประมาณ 1-2 นาที แล้วค่อย ๆ เคลื่อนไหวอย่างช้า ๆ
หากผู้ดูแลเริ่มมีอาการปวดหลังร้าวลงขาหรือชาปลายเท้า ควรทำอย่างไร?
นั่นเป็นสัญญาณเตือนของหมอนรองกระดูกทับเส้นประสาท (Herniated Disc) ต้องหยุดยกของหนักทันที รีบพบแพทย์เวชศาสตร์ฟื้นฟูหรือนักกายภาพบำบัด และจัดหาคนมาช่วยเปลี่ยนเวรดูแลชั่วคราว
แหล่งอ้างอิง
แหล่งที่มา: ฝ่ายการพยาบาล โรงพยาบาลศิริราช มหาวิทยาลัยมหิดล